Görüş

IŞİD tehlikesi İran'ı Esed'e mecbur kılıyor

İran'a nükleer programı yüzünden uygulanan uluslararası yaptırımları kaldırma amacı güden Ruhani, Esed'siz Suriye fikrine hazırdı. Fakat IŞİD'in hızlı yükselişi, Ayetullahlar ile Esed rejimi arasında bu kez Washington'ın da gönülsüzce kabullendiği etkili bir bağ oluşturdu.

İran Dışişleri Bakanı Zarif, Ocak 2014'teki Cenevre-2 Konferansı öncesi Şam'da Suriye lideri Esed ile bir araya gelmişti. [Fotoğraf: Reuters]

bu hafta basında iran'ın dini lideri ali hamaney'in, irak  şam islam devleti'ne (işid) karşı amerika birleşik devletleri ile askeri işbirliğine onay verdiğine dair haberler yer aldı. hemen ardından işid'in bir kişiyi daha başını keserek öldürdüğü haberi geldi. bu defa öldürülen, örgütün elindeki lübnanlı bir askerdi.

işid'in karşısında neredeyse gerçek dışı diyebileceğimiz bir cephe oluşmuş durumda. iran, işid hedeflerinin vurulması için ezeli düşmanı abd ile işbirliğine gidiyor; suriye devlet başkanı beşşar esed, abd'nin hava saldırılarının suriye'deki işid mevzilerini de kapsayacak şekilde genişlemesini sıcak karşılıyor; şiddetlenen fırtınayı endişeyle izleyen suudi arabistan, işid mensuplarının harekât kabiliyetini ve örgüte yeni katılımları önlemek amacıyla irak sınırına kilometrelerce uzunluğunda tel örgü çekiyor.

işid'in sahneye çıkışı, bölge dinamiklerini pek çok düzeyde değiştirdi. bu noktada ilginç diyebileceğimiz bir husus da, geçen yıl bu zamanlar zayıf bir tablo çizen iran-suriye bloğunun sağlamlaşması. geçen seneki durum, cumhurbaşkanı hasan ruhani'nin esed'i kurtlar sofrasına atarak kendi gündemindeki adımları hayata geçirebileceğini düşünmesinden ileri geliyordu.

suriye dikkat dağıtıcı bir unsurdu ve gündemden ne kadar hızlı düşerse, ruhani için de o kadar iyi olacaktı. yalnız ortada bir sorun vardı: ruhani'nin suriye konusunda eli kolu bağlıydı.

by Şehram Ekberzade

suriye meselesi

iran'a nükleer programı yüzünden uygulanan uluslararası yaptırımları kaldırma amacı güden ruhani, ağustos 2013'te halkın oylarıyla göreve geldi. suriye bu açıdan dikkat dağıtıcı bir unsurdu ve gündemden ne kadar hızlı düşerse, ruhani için de o kadar iyi olacaktı.

yalnız ortada bir sorun vardı: ruhani'nin suriye konusunda eli kolu bağlıydı. iran, 2006 yılında suriye ile imzaladığı güvenlik paktı gereğince esed'i korumakla yükümlüydü. esed rejiminin en hararetli savunucuları da, iran devrim muhafızları ordusu'nun (idmo) merkez komutasında idi.

iran, resmi politikası kapsamında sürekli suriye'deki istikrar ortamını bozmak isteyen terör örgütlerine destek veren dış güçleri suçlamıştı. abd, suudi arabistan ve türkiye'nin, esed karşıtı isyancıları perde arkasından silahlandırıp finanse ettiği öne sürülüyordu.

bu da iran'ın beşşar esed'i savunmasını kaçınılmaz kılmıştı. tahran, "direniş ekseninin" temel direğinin parçalanmasına müsaade edemezdi.

ruhani'nin batı ile ilişkileri düzeltme planı, hükümet olarak iran'ın suriye konusundaki tutumunu değiştirmesini gerektiriyordu. ruhani, bu tutum değişikliğinin ilk sinyallerini göreve geldikten iki gün sonra verdi.

cumhurbaşkanı, suriye için tek kurtuluşun, hükümet ve muhalifleri içeren siyasi bir çözüm olduğunu öne sürdü. dış destekli teröristlerin süreci bozabileceğinin altını çizmeye dikkat etmekle birlikte, esed karşıtı isyancıların hepsini de terörist olarak nitelendirmedi.

bu, hâkim görüşten önemli ölçüde farklı ve ruhani hükümetini idmo merkez komutası ile ters düşüren bir perspektifti. aynı dönemde suriye rejimine bağlı ordu birliklerinin şam'ın guta bölgesinde kimyasal saldırı düzenlediği haberleri, ruhani'ye esed ile araya mesafe koymak için bir gerekçe daha vermiş oldu. ruhani, twitter'da yayınladığı mesajda uluslararası toplumu başka saldırılara karşı seferber olmaya çağırdı.

esed'siz suriye fikri

ruhani hükümeti, belli ki esed'siz suriye fikrine hazırdı; bunda özellikle nükleer görüşmelerin sorunsuz biçimde ilerlemesinde faydalı olacağı düşüncesi etkiliydi. iran'ın geçen kasım ayında (abd, rusya federasyonu, çin halk cumhuriyeti, fransa ve ingiltere ile almanya'dan oluşan) p5+1 ülkeleri ile imzaladığı, tahran üzerindeki yaptırımları bir nebze de olsa hafifleten geçici anlaşma, bu yeni yaklaşımı kanıtlar nitelikteydi. iran'ın muhafazakâr gazetelerinden cumhuriye islami'de yayınlanan tebrik mektubunda da dikkat çektiği üzere, bu durum ayetullah hamaney'i bile heyecanlandırdı. ülkenin dini liderinin desteği, ruhani'nin idmo bünyesindeki şahin kesimi uzak tutabilmesi açısından kritik önem taşıyordu. hamaney'in ruhani'nin tutumunu "kahramanca bir esneklik" diye nitelendirerek onaylaması, belli ki ruhani hükümetini iran'ı zafiyet içindeymiş gibi göstermekle suçlayanları sakinleştirme amacı taşıyordu.

lakin ruhani'nin diplomatik kazanımları sürekli olmadı. cenevre-2 süreci iranlı lider açısından ağır bir darbe oldu. ruhani'nin cumhurbaşkanlığının başında birleşmiş milletler ve dünyanın önde gelen güçleri, iran dışişleri bakanı cevad zarif ve diğer yetkililerle suriye'de olası bir uzlaşmacı çözüm için görüşmeler başlatmıştı. suriye hükümetini etkisizleştirip esed'in iktidardan inmesini sağlayarak geçici hükümet kurma sürecinin hızlandırılması amacıyla ocak 2014'te düzenlenen cenevre-2 görüşmelerine iran'ın da katılması bekleniyordu. ancak muhaliflerin tepkisi üzerine, bm genel sekreteri ban ki-moon, iran'a yapılan daveti son dakikada geri çekti. ruhani, bu diplomatik tokadın yarattığı utancı atlatamadı.

idmo, söz konusu diplomatik yenilgiyi fırsata çevirerek ocak-şubat 2014'te suriye'deki özel kudüs kuvvetleri birliği askerlerinin sayısını arttırdı. suriye portföyü ruhani'nin avuçlarından kayıp gidiyordu. nitekim dışişleri bakanı zarif de şubat 2014'teki görüşmelerinde abd dışişleri bakanı john kerry'ye aynı itirafta bulundu.

esed'in alternatifi işid olduğu müddetçe, iran yönetimi de, uluslararası toplum da esed'den vazgeçmeyecektir.

by Şehram Ekberzade

işid faktörü

devrim muhafızları'nın yıllardır esed ve hizbullah'a yapılan yatırımlardan vazgeçme konusunda isteksiz olmasına şaşırmamak gerek. idmo'nun yeniden eski gücüne kavuşmasında, ruhani'nin diplomatik gündemiyle göz dolduramaması ve daha da önemlisi, bölgenin siyasi ortamını değiştiren işid'in yükselişinin payı var. örgütün aşırı şii karşıtı ideolojisi, en ufak bir uzlaşma ihtimaline bile imkân vermiyor. esed'in devrilmesi, işid'in üstünlük sağlaması ile aynı şey olarak görülecektir. esed, suriye ile tekfiriler (yani diğer müslümanları kâfir ilan eden müslümanlar) arasında duruyordu. haziran 2014'teki cumhurbaşkanlığı seçimleri, tüm noksanlarına rağmen, iran yönetimine esed'in meşru bir lider olduğunu öne sürebilmek için gereken bahaneyi vermiş oldu.

ruhani, suriye ile ilişkiler konusunda yeni bir yol denedi. fakat işid'in hızlı yükselişi, ayetullahlar ile esed rejimi arasında bu kez washington'ın da gönülsüzce kabullendiği etkili bir bağ oluşturdu. esed'in alternatifi işid olduğu müddetçe, iran yönetimi de, uluslararası toplum da esed'den vazgeçmeyecektir. 

şehram ekberzade, avustralya'daki deakin üniversitesi'ne bağlı yurttaşlık ve küreselleşme merkezi'nde araştırmacı ve akademisyen olarak görev yapmaktadır.

twitter'dan takip edin: @s_akbarzadeh

bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve al jazeera’nin editöryel politikasını yansıtmayabilir.

Sehram Ekberzade

Şehram Ekberzade

şehram ekberzade, avustralya'daki deakin üniversitesi'ne bağlı yurttaşlık ve küreselleşme merkezi'nde araştırmacı ve akademisyen olarak görev yapmaktadır. Devamını oku

Yorumlar

Bu sitede yer alan içerikler sadece genel bilgilendirme amacı ile sunulmuştur. Yorumlarınızı kendi özgür iradeniz ile yayınlanmakta olup; bununla ilgili her türlü dolaylı ve doğrudan sorumluluğu tek başınıza üstlenmektesiniz. Böylelikle, Topluluk Kuralları ve Kullanım Koşulları'na uygun olarak, yorumlarınızı kullanmak, yeniden kullanmak, silmek veya yayınlamak üzere tarafımıza geri alınamaz, herhangi bir kısıtlamaya tabi olmayan (format, platform, süre sınırlaması da dahil, ancak bunlarla sınırlı olmamak kaydıyla) ve dünya genelinde geçerli olan ücretsiz bir lisans hakkı vermektesiniz.
;